Istorija grada

0
30

Istorija grada

Grad Kragujevac nalazi se u centralnom delu Srbije, južno od Beograda, značajan je privredni, obrazovni, kulturni, zdravstveni i administrativni centar Šumadije i Pomoravlja. Podignut je na obalama reke Lepenice između ogranaka Rudnika, Crnog vrha i Gledićkih planina.

Na padinama Šumadije, stvoreno je, još u vreme Rimljana naselje koje zbog bujnih bukovih  šuma dobija naziv Mezija (na jeziku Iliraca – bukovina), a tek kasnije dobija naziv Šumadija.

U turskim izvorima Kragujevac se prvi put pominje 1476. kao Karagovindža,  tipično turska palanka sa kaldrmisanim ulicama, ćepencima, sarajima i džamijom, naselje “na putu  beogradskom, udaljeno od Carigrada 19 dana“. Turski geograf i putopisac iz prve polovine XVII veka, Hadži Kalfa, Kragujevac pominje i kao Karađofču. U to vreme srpski živalj živi iznad gradskih naselja i bavi se zemljoradnjom, zanatstvom i trgovinom.

U vreme austrijsko-turskih ratova, Kragujevac je u dva navrata bio pod austrijskom vlašću, od 1689. do 1690. i od 1718. do 1739. godine. Pod austrijskom upravom Kragujevac se pominje kao Šanac Kragujevac i iz tog perioda potiče prvi plan o izgradnji i uređenju. Kragujevačko utvrđenje izgrađeno je po evropskim principima.

Beogradskim mirom 1739. godine u severnoj Srbiji je ponovo zavedena turska uprava pa se u Kragujevac vraćaju raniji Turci i preuzimaju imanja i vlast tako da se Kragujevac ponovo razvija kao turska palanka.

Kragujevac od Turaka oslobađa Karađorđe u Prvom srpskom ustanku 5. aprila 1804. godine, ali se posle vojničkog sloma Prvog srpskog ustanka 1813. godine Turci ponovo vraćaju u Kragujevac koji je konačno oslobođen tek u Drugom srpskom ustanku 1815. godine.

Tri godine kasnije, 1818., Kragujevac je izabran za glavni grad i politički centar obnovljene Srbije u kome su smeštena sva pravna i administrativna nadleštva, ali  je stvarnu upravu i svu vlast imao knez  Miloš Obrenović.

Novi centar knez Miloš gradi na prostoru današnjeg Narodnog muzeja, Malog parka i Stare crkve i to je bio početak urbanističkog uređenja grada. Kragujevac se ubrzo širi i na levoj obali Lepenice i u to doba ima 193 kuće da bi već 1832. godine varoš imala 600 kuća i više od 2 000 stanovnika.

Kragujevac je prvi kulturno-prosvetni centar Kneževine. Od 1807. godine postoji osnovna škola koju pohađaju samo muška deca. Ovde se otvaraju prve Više škole u Srbiji, Gimnazija 1833. godine, Licej – preteča univerziteta u Beogradu 1838., Opšta zanatska škola 1845., Vojnozanatlijska škola 1845. i Učiteljska škola 1870. godine. Od 1891. godine u Kragujevcu radi i Viša ženska škola za više vaspitanje ženske dece, a pri ovoj školi je 1903. godine otvorena Ženska učiteljska škola.

Iz Beograda je 1834. godine preseljena u Kragujevac Knjaževsko-srbska knjigopečatnja sa slovolivnicom i u njoj se štampaju prve novine u Srbiji, Novine srbske.

Joakim Vujić, slavenoserbski spisatelj, po dolasku u Kragujevac 1835. godine osniva stalno pozorište Knjaževsko srbski teatar. U to vreme predstave nisu bile javne, priređivane su za kneza, njegovu porodicu i goste. Glumci su bili mladi činovnici i đaci koji su igrali i ženske uloge. Predstave je pratila Knjaževsko-srbska banda pod rukovodstvom njenog osnivača i kapel-majstora Josipa Šlezingera.

Prva apoteka u Kragujevcu otvorena je 1822. godine u prizemlju knjaževskog konaka, a služila je knezu i njegovoj sviti odakle je 1836. godine prebačena u varoš i kao državna apoteka snabdevala je sve žitelje grada.

Prva sudska ustanova u Srbiji, Sud kragujevački, osnovan je 1820. godine. U njemu se sudilo za sitnije krivice, a sudilo se po zdravom razumu pošto nije bilo pisanih zakona. Teže krivice su slate knezu na presudu.

U Kragujevcu su na skupštinama 1830. i 1835. godine objavljeni hatišerfi kojima je Srbija postala  autonomna kneževina pod vrhovnom vlašću Turaka, a pod zaštitom Rusije. Na skupštini održanoj na Sretenje, 15. februara 1835. godine, donet je Ustav nazvan Sretenjski.

Preseljenjem prestonice Srbije u Beograd, 1841. godine, zaustavlja se razvoj varoši, odlazi veliki broj činovnika, pa dolazi do opadanja zanatstva i trgovine, ali se u Kragujevcu i dalje održavaju  sve važnije skupštine.

Razvoj Kragujevca oživljava tek 1851. godine preseljenjem Topolivnice iz Beograda iz koje se kasnije razvio Vojnotehnički zavod.

Godine 1886. Kragujevac je povezan na glavnu železničku prugu Beograd – Niš, krakom od Lapova, te je prvi voz u Kragujevac stigao 10. avgusta iste godine što je bilo dočekano svečanim pucanjem iz topova.

Tokom XX veka u Kragujevcu se oseća uticaj školovanih inženjera u planiranju i izgradnji grada pa Kragujevac među prvim gradovima u Srbiji donosi “Plan regulacije varoši Kragujevac“ čiji je autor ing Lula Davidović.

Kragujevac je bio mesto rođenja ili mesto delovanja mnogih srpskih viđenijih ličnosti, u nekoliko navrata od 1820. godine ovde boravi Vuk Stefanović Karadžić sa željom da doprinese kulturno – prosvetnom razvoju grada i Srbije.

U gradu je delovao i Dimitrije Davidović, urednik Novina Srbskih, sekretar kancelarije Kneza Miloša; Jovan Stejić, lekar, naučnik i pisac, jedan od osnivača Društva srpske slovesnosti, preteče Srpske akademije nauka i umetnosti; Josif Pančić je živeo i radio u Kragujevcu od 1847. do 1853. godine.

Svoju političku aktivnost u Kragujevcu razvija Svetozar Marković, đak Kragujevačke gimnazije i prvi socijalista u Srbiji i na Balkanu.

U drugoj polovini XIX veka u Kragujevcu su izgrađene dve bolnice, Gradska – izgorela u Prvom svetskom ratu i Vojna bolnica.

Od 1904. godine Kragujevac  se snabdevao pijaćom vodom iz Trmbaskih visova tako da je bio jedan od retkih gradova u Srbiji koji je imao pijaću vodu iz vodovoda.

Do Prvog svetskog rata električno osvetljenje imao je samo Vojnotehnički zavod, a kao izvori svetlosti služile su sveće, petrolejke, žižak i karbitske lampe. Varoš je noću bila osvetljavana fenjerima.

Početkom Prvog svetskog rata Kragujevac je sedište najviših državnih ustanova i Vrhovne komande koja je sa savezničkim misijama bila smeštena u zgradi Okružnog suda odakle je Vojvoda Putnik (rođeni Kragujevčanin, đak Kragujevačke gimnazije) rukovodio Kolubarskom bitkom kojom su Austrijanci proterani iz Srbije.

U to vreme Kragujevac je bio jedan od najvećih sabirnih centara obolelih od pegavog tifusa.

Austrougari su bombardovali Kragujevac 27. maja 1915. godine, a Austro-Nemačke jedinice su zauzele grad 2. novembra 1915. godine.

Grad je oslobođen 27. oktobra 1918. godine.

Posle Prvog svetskog rata Kragujevac je sedište šumadijske oblasti koju čine dva okruga, šumadijski i rudnički sa sedam srezova. Do Drugog svetskog rata Kragujevac je najrazvijeniji indrustrijski grad Srbije.

U aprilskom ratu nemačke trupe zauzele su grad 11. aprila 1941. godine kada je u borbama ispaljeno nekoliko zapaljivih granata od kojih je izgoreo konak kneza Miloša.

U Kragujevcu je izvršen najsvirepiji i najmasovniji zločin nad civilnim stanovništvom u Drugom svetskom ratu kada su Nemci 21. oktobra 1941. godine streljali više od 7 000 građana među kojima 300 đaka i 15 dece uzrasta od 8 do 12 godina.

Prostor od 352 hektara na kome se nalazi se 30 humki pretvoren je u Spomen park u znak sećanja na pale Kragujevčane.

Grad je oslobođen 21. oktobra 1944. godine na isti dan kada je izvršeno masovno streljanje.

Posle Drugog svetskog rata Kragujevac je bio jedan od najrazvijenijih centara u Srbiji.

Nagli pad kao industrijski centar Kragujevac doživljava tokom ekonomskih sankcija koje su bile uvedene tadašnjoj SR Jugoslavijii da bi počeo da se oporavlja tek posle 1999. godine. Dotle, Kragujevac je bio centar automobilske industrije sa najvećom fabrikom automobila na Balkanu. U Kragujevcu  je radila i najpoznatija fabrika galovih lanaca “Filip Kljajić“, najstarija fabrika kože “Partizan“, kao i “Elvod“, jedini proizvođač elektrouređaja u tadašnjoj zemlji.

Danas je Kragujevac četvrti grad po veličini u Srbiji, jedan od najjačih administrativnih, kulturnih, industrijskih i obrazovnih centara.